ZWIERCIADŁO

(łac. Speculum) forma piśmiennictwa w XVI w.
Zespół samodzielnych tekstów dotyczących niemalże każdej dziedziny życia ludzkiego. Najczęściej pojawiają się tematy związane z prawem, ze społeczeństwem i z teologią.
Pełnienie funkcji dydaktyczno - moralistycznej jest głównym zadaniem speculum. W literaturze nawiązaniem do tego gatunku jest Źwierciadło albo kształt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawami, jako we źwierciadle, przypatrzyć. Mikołaja Reja. W części zatytułowanej Żywot człowieka poczciwego autor przedstawia ideał ludzkiego życia.

Zdjęcie : http://img.interia.pl/elledeco/nimg/DOSSIER_LAZIENKI_LUSTRO_100043216.jpg

POWIASTKA

powiastka ( ang. story; fr. conte, niem. Erzahlung) niewielki utwór narracyjny wierszem lub prozą; w dawnej prozie występowały różne jej odmiany m. in.:
powiastka fantastyczna,
powiastka erotyczna,
powiastka moralna
Powiastka rozpowszechniła się w XIX wieku, należy do literatury dydaktycznej, ma charakter pouczający, przeznaczona dla dzieci i młodzieży.
Dzięki prostemu językowi i łatwości przekazu stosowano ją w literaturze ludowej. Zawarta w niej krótka historia przekazywała wartości moralne.
Powiastka, która stała się wzorem postępowania w środowisku rodzinno- domowym była powiastką biedermeierowską.
Z biegiem czasu powiastką nazywano każdy utwór epicki, który ograniczał się do jednego wydarzenia i zawierał pouczającą puentę.
W Polsce jedną z pierwszych, która sięgnęła do tego gatunku byłą K. Tańska. Uzupełniła kanon cnót dodając do nich patriotyzm, np. w zbiorach „Powieści moralnych dla dzieci” (1820). Te popularne powiastki pisał także S.J achowicz „Bajki i powieści”, które w szóstym wydaniu poprawionym ukazały się jako „Powiastki i bajki” (1842-1847) oraz zbiór „Sto nowych powiastek” (1853).
Pozytywizm wniósł w powiastkę ocenę wartości nauki i pracy, np. „Dzienniki grzecznego Władzia” (1867) J. Chęcińskiego oraz „Ziarenko” (1865) i „ Trójlistek” (1881) L. Niemojowskiego.
Skupienie uwagi z moralistyki na oświatę doprowadziły do powstania powiastek uczących: przyrody, fizyki, geografii, np. M. Weryho, M.J. Zaleski, a także uczących historii i etnografii- M. Konopnicka „Czytania dla Tadzia i Zosi” (1892) i P. M. Lermontow „ Niespodzianka” (1844)
Powiastka stosowana w literaturze popularnej przeznaczona dla środowiska miejskiego i wiejskiego, także upowszechniła wzory kulturowo- oświatowe. W tej formie była uprawiana przez m. in. W.L. Anczyca, Gregorowicza, J. Grejnerta ,Z. Kowerską, K. Prószyńskiego.
Wyróżnia się także powiastkę scjentystyczną, która stała się podstawową literaturą w pisemkach, elementarzach,podręcznikach dla początkujących nauczycieli oraz powiastkę literacką jako najlepszy i najskuteczniejszy przekaźnik wiedzy z historii literatury i kultury.

obraz: http://pirazyzaba.blox.pl/2008/04/Przygoda-krolika-Piotrusia.html

ODA

oda (gr. aoide, ang. ode, fr. ode, niem. Ode)
To jeden z podstawowych gatunków poetyckich wywodząc się z greckiej liryki chóralnej. Oda to utwór wierszowany, stroficzny, o charakterze pochwalno- panegirycznym lub dziękczynny; utrzymany w patetycznym stylu i wychwalający instytucje oraz wzniosłą ideę.
Oda pierwotnie oznaczała utwór liryczny w ogóle, przeznaczony do śpiewu chóralnego i solowego. Typ ody solowej ( kameralnej, osobistej) wykształcił się głównie w twórczości liryków eolskich : Alkajosa, Safony, Anakreonta. Oda chóralna wiąże się zaś z Symonidesem, Bakchylidesem z Keos, Pindarem. Wyróżniano wiele odmian m.in. - hymn, dytyramb, epinicjum, epitalamium, epicedium, tren.
Treści skupiały się wokół 4 podstawowych motywów motywów:
pochwała Boga,
pochwała zwycięscy igrzysk, jego ojczyzny oraz samych igrzysk, w których zwyciężył,
odpowiedni mit,
morał- układ stroficzny, w którym występowały trzy elementy: strofa, antystrofa, epoda.
Odę solową rozwinęli lirycy rzymscy : Owidiusz, Horacy i Katullus- jej horacjański kształt miał duży wpływ na tworzenie przez J. Kochanowskiego pieśni. Ody chóralne natomiast pojawiły się w nowoczesnej liryce europejskiej dzięki odkryciu i wydaniu w XVI wieku zbioru Pindala. Nowoczesna oda pindyryczna przedstawiała utwory podniosłe, o wyszukanych układach metrycznych i stroficznych.
Gatunek ten był• uprawianych przez poetów humanistów w epoce renesansu w języki łacińskim (C. Celtes, Eubanus Hessus)
w XVI- XVII wiek przez liryków francuskich : P. Ronsard, we włoszech: B. Tasso, L. Alamanni, G. Chiabrera. A. Gryphius; w Anglii: E. Spenser, B.Jonson,J. Milton; w Polsce : J. Kochanowski, M.K. Serbiewski.
Ody klasycystyczne były utworami okolicznościowymi, wychwalającymi doniosłe wydarzenia i czyny znanych osobowości, dużą role odgrywały w ich motywy mitologiczne, a ich styl to dążenie do hiperbolizacji i patos.
Autorami najbardziej znanych utworów w tym gatunku byli we Francji: N. Boileau, F. Malherbe, J.B. Rousseau, Wolter; w Anglii: J. Dryden, A. Pope; w Rosji: G.R. Dierżawin, M.W. Łomonosow; w Polsce: A. Naruszewicz, S. Trembecki, F. Zabłocki, I. Krasicki
W XIX wieku oda nie była już tak popularnym gatunkiem, mimo to poeci w późniejszych okresach nada się do niej odwoływali.
W epoce romantyzmu oda stała się utworem nacechowanym emocjami, manifestem światopoglądowym, który był pozbawiony pozbawiony obowiązujących wcześniej zasad kompozycyjnych i wersyfikacyjnych. Tak „Oda do młodości” A. Mickiewicza rozsławiła ten gatunek w Polsce. Za granicą uprawiali ją: we Francji: Hugo, A.M.L. Lamartine; w Anglii: S.T. Colerdige, G.Byron, P.B. Shelly, J.Keatos;w Rosji: A.Puszkin, M.Lermontow; we Włoszech: A. Manzoni.
W XX wieku oda służyła jako forma wyrażania treści i przeżyć działalności zbiorowych oraz wykorzystywano ją w manifestowaniu poglądów zwolenników nowych kierunków ( futuryzm, ekspresjonizm, neoklasycyzm). Najczęściej sięgali po nią poeci klasycyzujący. Nawiązywali tu do tradycji ( „Oda na cześć kultury łacińskiej” L.H. Martin), a także do refleksji i tematów współczesnych ( „Oda prowincjonalna” K. Wierzyńskeigo, „Ody olimpijskie” J. Iwaszkiewicza)

obraz:http://romantyzm.klp.pl/a-5777.html

EMBLEMAT

emblemat-( gr. emblema- wstawka, ozdoba inkrustowana; ang. emblem, fr. emblema, niem. Emblema)
Emblemat to gatunek o charakterze plastyczno- literackim i wymowie dydaktycznej, składający się z trzech głównych elementów kompozycyjnych, które ściśle ze sobą korespondują, są to:

1- rycina (ikona) bądź obrazek – przedstawia różnego rodzaju wyobrażenia : osoby (realne bądź mitologiczne) części ciała, zjawiska natury, zwierzęta, rośliny, a także upersonifikowanie cnót oraz fabuły mitologiczne, które wyrażają treści alegoryczne i symboliczne
2 – inskrypcja, czyli motto : krótka sentencja, nawiązująca do sceny przedstawionej na obrazku
3- subskrypcja- podpis w formie utworu poetyckiego; często był to utwór wierszowany ( krótka elegia, epigram); subskrypcja stanowiła dydaktyczny komentarz wyjaśniający i rozwijający sens przedstawionej na rycinie sceny alegorycznej

Rozwój tego gatunku przypada na XVI i XVII w., w czasie gdy w europejskiej kulturze ukształtowała się emblematyka- dział sztuki o średnim zasięgu społecznym.
W Europie za twórcę nowożytnego emblematu uchodzi A. Alciatus( mediolański poeta i prawnik) autor dzieła „ Emblematum liber” (1531), jednego z pierwszych i najbardziej znanych dzieł tego gatunku.
W literaturze polskiej w XVI w. gatunek ten uprawiali: M. Rej (Źwierzyniec), J. Kochanowski ( Fraszki, Foricoenia), M. Kochanowski, M. Sep- Szarzyński.
W szczytowym momencie rozkwitu tej formy, czyli w drugiej połowie XVII w. powstały takie utwory jak: „Penstromiatia” A.M. Fredry (1660), „Adverbia moralia” S.H. Lubomirskiego (1688) oraz utwory Z. Morsztyna zebrane w cyklu 113 utworów wydanych pod wspólnym tytułem „Emblemata” należące do nurtu literatury dewocyjnej. Ich główne przesłanie miało polegać na budzeniu u odbiorcy tzw. „świętej miłości”. Której wzorcem jest pełen mistycznego uniesienia dialog Oblubienicy z Oblubieńcem z biblijnej „Pieśni nad pieśniami”
obraz: http://pl.wikipedia.org/wiki/Emblemat

PSALM

Psalm - z greckiego psalmos oznacza śpiew przy akompaniamencie instrumentu strunowego. Jest to biblijny utwór, modlitwa, która dzięki akompaniamentowi muzyki staje się pieśnią, to połączenie poezji i modlitwy skierowane ku chwale Boga w judaizmie i chrześcijaństwie. Wyrażają głęboką wiarę w boży plan, który przedstawiają oraz głoszą główne prawdy wiary. W centrum psalmów zawsze znajduje się Bóg pod różnymi imionami: Jahwe, El, Elohim, Najwyższy, Sędzia, Król, Święty. Najważniejsze słowa, które pojawiają się w psalmach brzmią „ Ja jestem Jahwe, Twój Bóg, który Cię wyprowadził z ziemi egipskiej” (Ps.81,11).Powstanie tego gatunku datowane jest na XI w. – IV w.p.n.e. Wiele psalmów zachowało się w całości i możemy czytać i podziwiać je do dziś, w Starym Testamencie jest to zbiór 150 pieśni lirycznych o przeróżnej tematyce ( psalmy patriotyczne, żałobne, pochwalne, błagalne, czy opiewające życie i dokonania królewskie). Autorów psalmów było wielu prócz króla Dawida można wymienić jego grajków takich jak: Salomon, Asaf.
Wyróżniane hymny:
Miktam (lamentacja)
Tehillah ( p. pochwalny)
Tefillah (modlitwa)
Hannechilot (pieśń na flety)
Psalmy zostały zinterpretowane po raz pierwszy jako modlitwa przez Św. Augustyna, natomiast na grekę przełożył je Orygenes. Cechami charakterystyczne to: metaforyka, liryzm, energiczność słowa oraz wzniosła tonacja nie dadzą się nie zauważyć, ponadto muzyczność i rzemiosło języka jest na tak wysokim poziomie, iż można się pokusić na stwierdzenie „ zachwyca”. Jak przystało na utwór, w którym występuje muzyka musi istnieć w psalmach rytmika i jest tak w istocie, polega ona na rozkładzie odpowiednich głosek akcentowanych, co dotyczy również refrenu. W psalmach występuje werset pełniący funkcję strofy poetyckiej i jest on najważniejszy, a dzieli się często na 2 lub 3 człony, między, którymi zachodzi porównanie synonimiczne i syntetyczne.
Psalmy przyczynił się w bardzo dużym stopniu do ewolucji poezji lirycznej, zostały przetłumaczone na wiele języków i stanowią do dzisiejszych czasów źródło inspiracji dla twórców lit.

obraz: http://www.polona.pl/pages/collectiondescription.jsp?colname=skarby

HYMN

Hymn– termin pochodzi z greckiego słowa hymnos oznaczającego pieśń pochwalną, źródeł pochodzenia hymnu jest wiele m.in. pochodzi z indyjskiej tradycji Wedów, hebrajskiej- psalmy Dawida, greckich hymnów homeryckich, orfejskich. Twórcami byli między innymi Pindar, Simonides z Keos, Sofona.

Gatunek zaliczamy do liryki chóralnej, przede wszystkim jest to uroczysta, patetyczna pieśń nawołująca do walki, wychwalająca wielkie idee czy wartości uniwersalne jak i również sławiąca Boga, bóstwa czy bohaterów. Charakterystycznymi cechami gat. są apostroficzność, nieokreśloność czasu i przestrzeni, podniosły styl, waga poruszonego problemu, symboliczność odgrywa nie mniej istotną rolę, nastrój w jakim utrzymany jest utwór i stylistyka. Istotne jest to, iż hymny odznaczają się bogatą tematyką, wyróżnić można h. patriotyczne, religijne, filozoficzne, moralne, państwowe, czy chociażby i szkolne.

Pisali je autorzy różnych epok: A. Dante, F. Petrarka, J. Dantys

EPICEDIUM

Epicedium – termin wywodzi się z greckiego słowa epikedeion ().
W literaturze jest to utwór żałobny, najczęściej poemat lub pieśń, którego zadaniem jest ukazanie uczuć takich jak żal czy smutek, które towarzyszą stracie bliskiej i ukochanej osoby.
W literaturze antycznej został stworzony schemat kompozycyjny, do którego stosowali się twórcy chcący poprawnie i według ówczesnych kanonów pisać epicedia.
W schemacie wyróżnia się m.in.:
a)Laudatio (wstęp) , w którym to następowała pochwała zmarłego
b)Comploratio ( rozwinięcie) , w nim opłakiwano zmarłego
c)Consolatio (zakończenie), w tej ostatniej części następowało pocieszenie
Inaczej rzecz się miała w liryce chóralnej, w której schemat powtarzał słowa i układ metryczny otaczających strof. Strofy były zaś utrzymane w różnych miarach wierszowych.
Epicedia łacińskie, jakie się zachowały to przede wszystkim dzieła Owidiusza, oraz zbliżone do tego gatunku bukoliki Wergiliego.
Przez okres Średniowiecza nie praktykowano tego gatunku, jednak przypomniano sobie o nim w Renesansie, gdyż czerpano z dorobku kulturowego starożytnych, i tak nastąpiło jego „odrodzenie”.
Epicedia były pisywane na okoliczność śmierci królów czy możnowładców, istniały pewne reguły, podstawowe informowała o tym, iż osoba, na której cześć pisze się taki utwór musi być zasłużona oraz dorosła.
Można wymienić e. P.Skargi Kazanie na pogrzebie królowej polskiej Anny, ostatniego potomka domu Jagiełłowego.
Następny twórca polski, Jan Kochanowski, pisząc swoje Treny zaczerpnął z epicedium jako gatunku przede wszystkim jego zamysł, którym jest ukazanie uczuć po stracie bliskiej osoby, i upamiętnienie jej dokonań, czy przedstawienie tego, jakim człowiekiem była. Złamał jednak zasadniczą zasadę, którą wytykali mu inni twórcy lit. Napisał Treny, by upamiętnić śmierć swojej małoletniej córki, która nie była żadną ważną w tamtych czasach postacią, jednakże stała się nią za sprawą swojego ojca, który w swoich utworach pokazał jak ważna dla człowieka może być istota, o której istnieniu nie wielu ludzi miało pojęcie.