DRAMAT LITURGICZNY

Dramat liturgiczny to średniowieczna odmiana dramatu wywodząca się z
liturgii kościoła katolickiego.Tematy tych krótkich przedstawień wiązały
się z dwoma największymi świętami roku liturgicznego:
Bożym Narodzeniem oraz Wielkanocą.Z tymże początkowo odnosiły się
jedynie do święta Wielkiej Nocy czyli do Zmartwychwstania Jezusa a
dopiero z czasem powiązane były również z Jego narodzeniem czyli ze
Świętem Bożego Narodzenia.Wszystkie dramatyzacje liturgiczne spisane
były w języku łacińskim,posługiwały się tekstami znajdującymi się w
różnych obrzędach.Dramaty te były także śpiewane,stanowiły zatem zbiory
cytatów muzycznych.Dramaty te były również procesjami,posiadały zatem
rozbudowaną dynamikę ruchową.Oprócz treści owa odmiana dramatu
przekazywała też pewne symbole i głęboko ukryte prawdy
religijne.Duchowieństwo wprowadzając dramat liturgiczny miało na celu
przede wszystkim przedstawienie zgromadzonym wiernym w bardziej realny
sposób głównego epizodu historii chrześcijaństwa.Wydaje się jednak,że
efekt ten przekroczył ich oczekiwania.Dla średniowiecznych ludzi
pozbawionych częstych rozrywek takie przedstawienia nie były tylko i
wyłącznie nabożną formą spędzania czasu ale przede wszystkim ogromną
rozrywką.Dramatyzacje liturgiczne były dziełami anonimowymi.Miejscem
scenerii tych dramatów była Jerozolima.Stopniowo dramat liturgiczny
uniezależniał się od obrzędów liturgicznych.Dzięki temu pojawiło się
widowisko sceniczne,zwane MISTERIUM.W Polsce dramaty liturgiczne
wystawiano w XIII w. w krakowskiej katedrze na Wawelu, natomiast w wieku
XV rozpowszechniły się również w pozostałych parafiach na terenie całej
Polski.Dramatyzacje liturgiczne były zorganizowanym teatrem ze starannie
wyreżyserowanymi efektami widowiskowymi.Teatr ten posiadał głęboką
treść.Przykładem tegoż dramatu jest DEPOSITO CRUCIS czyli złożenie krzyża.W
Piątek wieczorem przedstawiany był tenże obrzęd realizowany dziś w całej
Europie.
obraz: http://www.liturgia.org.pl/

autor posta: Karolina

PASZKWIL

Utwór literacki, najczęściej anonimowy lub rozpowszechniony pod pseudonimem, skierowany przeciwko konkretnej osobie, bądź idei, mający na celu jej ośmieszenie w sposób oszczerczy, zniesławiający.
Głównym celem jest całkowite skompromitowanie danej osoby lub poglądu.
Nazwa pochodzi z początku XVI w. a w piśmiennictwie pojawiła się w poł. XVI w. kiedy na temat małżeństwa Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną krążyły niekorzystne opinie.

Zygmunt Kałużyński (1918-2004) wybitny krytyk filmowy i publicysta, jest autorem książki pt. Paszkwil na siebie samego.

Zdjęcie :
http://img1.gildia.pl/_n_/literatura/tworcy/zygmunt_kaluzynski/paszkwil_na_samego_siebie/okladka-640.jpg

POEMAT HEROIKOMICZNY

Poemat będący parodią eposu bohaterskiego, oparty na sprzeczności stylu wysokiego narracji eposu a codzienną, przyziemną tematyką. Taki zabieg literacki prowadzi do uzyskania efektu komicznego.
Gatunek ukształtowany w literaturze starożytnej Grecji. Batrachomyomachia ( Wojna żab z myszami) była pierwszym utworem realizującym założenia poematu heroikomicznego, jest to parodia całej konwencji eposu homeryckiego. W tym przypadku jest to satyryczne ujęcie Iliady Homera.
Do poematów heroikomicznych zalicza się również Monachomachię Ignacego Krasickiego. Utwór ten ośmiesza duchowieństwo, ukazując wojnę mnichów toczoną na kufle od piwa, sandały, stoły.

Zdjęcie : http://zdjecia.swistak.pl/02/407/2407584_1.jpg

ZWIERCIADŁO

(łac. Speculum) forma piśmiennictwa w XVI w.
Zespół samodzielnych tekstów dotyczących niemalże każdej dziedziny życia ludzkiego. Najczęściej pojawiają się tematy związane z prawem, ze społeczeństwem i z teologią.
Pełnienie funkcji dydaktyczno - moralistycznej jest głównym zadaniem speculum. W literaturze nawiązaniem do tego gatunku jest Źwierciadło albo kształt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawami, jako we źwierciadle, przypatrzyć. Mikołaja Reja. W części zatytułowanej Żywot człowieka poczciwego autor przedstawia ideał ludzkiego życia.

Zdjęcie : http://img.interia.pl/elledeco/nimg/DOSSIER_LAZIENKI_LUSTRO_100043216.jpg

POWIASTKA

powiastka ( ang. story; fr. conte, niem. Erzahlung) niewielki utwór narracyjny wierszem lub prozą; w dawnej prozie występowały różne jej odmiany m. in.:
powiastka fantastyczna,
powiastka erotyczna,
powiastka moralna
Powiastka rozpowszechniła się w XIX wieku, należy do literatury dydaktycznej, ma charakter pouczający, przeznaczona dla dzieci i młodzieży.
Dzięki prostemu językowi i łatwości przekazu stosowano ją w literaturze ludowej. Zawarta w niej krótka historia przekazywała wartości moralne.
Powiastka, która stała się wzorem postępowania w środowisku rodzinno- domowym była powiastką biedermeierowską.
Z biegiem czasu powiastką nazywano każdy utwór epicki, który ograniczał się do jednego wydarzenia i zawierał pouczającą puentę.
W Polsce jedną z pierwszych, która sięgnęła do tego gatunku byłą K. Tańska. Uzupełniła kanon cnót dodając do nich patriotyzm, np. w zbiorach „Powieści moralnych dla dzieci” (1820). Te popularne powiastki pisał także S.J achowicz „Bajki i powieści”, które w szóstym wydaniu poprawionym ukazały się jako „Powiastki i bajki” (1842-1847) oraz zbiór „Sto nowych powiastek” (1853).
Pozytywizm wniósł w powiastkę ocenę wartości nauki i pracy, np. „Dzienniki grzecznego Władzia” (1867) J. Chęcińskiego oraz „Ziarenko” (1865) i „ Trójlistek” (1881) L. Niemojowskiego.
Skupienie uwagi z moralistyki na oświatę doprowadziły do powstania powiastek uczących: przyrody, fizyki, geografii, np. M. Weryho, M.J. Zaleski, a także uczących historii i etnografii- M. Konopnicka „Czytania dla Tadzia i Zosi” (1892) i P. M. Lermontow „ Niespodzianka” (1844)
Powiastka stosowana w literaturze popularnej przeznaczona dla środowiska miejskiego i wiejskiego, także upowszechniła wzory kulturowo- oświatowe. W tej formie była uprawiana przez m. in. W.L. Anczyca, Gregorowicza, J. Grejnerta ,Z. Kowerską, K. Prószyńskiego.
Wyróżnia się także powiastkę scjentystyczną, która stała się podstawową literaturą w pisemkach, elementarzach,podręcznikach dla początkujących nauczycieli oraz powiastkę literacką jako najlepszy i najskuteczniejszy przekaźnik wiedzy z historii literatury i kultury.

obraz: http://pirazyzaba.blox.pl/2008/04/Przygoda-krolika-Piotrusia.html

ODA

oda (gr. aoide, ang. ode, fr. ode, niem. Ode)
To jeden z podstawowych gatunków poetyckich wywodząc się z greckiej liryki chóralnej. Oda to utwór wierszowany, stroficzny, o charakterze pochwalno- panegirycznym lub dziękczynny; utrzymany w patetycznym stylu i wychwalający instytucje oraz wzniosłą ideę.
Oda pierwotnie oznaczała utwór liryczny w ogóle, przeznaczony do śpiewu chóralnego i solowego. Typ ody solowej ( kameralnej, osobistej) wykształcił się głównie w twórczości liryków eolskich : Alkajosa, Safony, Anakreonta. Oda chóralna wiąże się zaś z Symonidesem, Bakchylidesem z Keos, Pindarem. Wyróżniano wiele odmian m.in. - hymn, dytyramb, epinicjum, epitalamium, epicedium, tren.
Treści skupiały się wokół 4 podstawowych motywów motywów:
pochwała Boga,
pochwała zwycięscy igrzysk, jego ojczyzny oraz samych igrzysk, w których zwyciężył,
odpowiedni mit,
morał- układ stroficzny, w którym występowały trzy elementy: strofa, antystrofa, epoda.
Odę solową rozwinęli lirycy rzymscy : Owidiusz, Horacy i Katullus- jej horacjański kształt miał duży wpływ na tworzenie przez J. Kochanowskiego pieśni. Ody chóralne natomiast pojawiły się w nowoczesnej liryce europejskiej dzięki odkryciu i wydaniu w XVI wieku zbioru Pindala. Nowoczesna oda pindyryczna przedstawiała utwory podniosłe, o wyszukanych układach metrycznych i stroficznych.
Gatunek ten był• uprawianych przez poetów humanistów w epoce renesansu w języki łacińskim (C. Celtes, Eubanus Hessus)
w XVI- XVII wiek przez liryków francuskich : P. Ronsard, we włoszech: B. Tasso, L. Alamanni, G. Chiabrera. A. Gryphius; w Anglii: E. Spenser, B.Jonson,J. Milton; w Polsce : J. Kochanowski, M.K. Serbiewski.
Ody klasycystyczne były utworami okolicznościowymi, wychwalającymi doniosłe wydarzenia i czyny znanych osobowości, dużą role odgrywały w ich motywy mitologiczne, a ich styl to dążenie do hiperbolizacji i patos.
Autorami najbardziej znanych utworów w tym gatunku byli we Francji: N. Boileau, F. Malherbe, J.B. Rousseau, Wolter; w Anglii: J. Dryden, A. Pope; w Rosji: G.R. Dierżawin, M.W. Łomonosow; w Polsce: A. Naruszewicz, S. Trembecki, F. Zabłocki, I. Krasicki
W XIX wieku oda nie była już tak popularnym gatunkiem, mimo to poeci w późniejszych okresach nada się do niej odwoływali.
W epoce romantyzmu oda stała się utworem nacechowanym emocjami, manifestem światopoglądowym, który był pozbawiony pozbawiony obowiązujących wcześniej zasad kompozycyjnych i wersyfikacyjnych. Tak „Oda do młodości” A. Mickiewicza rozsławiła ten gatunek w Polsce. Za granicą uprawiali ją: we Francji: Hugo, A.M.L. Lamartine; w Anglii: S.T. Colerdige, G.Byron, P.B. Shelly, J.Keatos;w Rosji: A.Puszkin, M.Lermontow; we Włoszech: A. Manzoni.
W XX wieku oda służyła jako forma wyrażania treści i przeżyć działalności zbiorowych oraz wykorzystywano ją w manifestowaniu poglądów zwolenników nowych kierunków ( futuryzm, ekspresjonizm, neoklasycyzm). Najczęściej sięgali po nią poeci klasycyzujący. Nawiązywali tu do tradycji ( „Oda na cześć kultury łacińskiej” L.H. Martin), a także do refleksji i tematów współczesnych ( „Oda prowincjonalna” K. Wierzyńskeigo, „Ody olimpijskie” J. Iwaszkiewicza)

obraz:http://romantyzm.klp.pl/a-5777.html

EMBLEMAT

emblemat-( gr. emblema- wstawka, ozdoba inkrustowana; ang. emblem, fr. emblema, niem. Emblema)
Emblemat to gatunek o charakterze plastyczno- literackim i wymowie dydaktycznej, składający się z trzech głównych elementów kompozycyjnych, które ściśle ze sobą korespondują, są to:

1- rycina (ikona) bądź obrazek – przedstawia różnego rodzaju wyobrażenia : osoby (realne bądź mitologiczne) części ciała, zjawiska natury, zwierzęta, rośliny, a także upersonifikowanie cnót oraz fabuły mitologiczne, które wyrażają treści alegoryczne i symboliczne
2 – inskrypcja, czyli motto : krótka sentencja, nawiązująca do sceny przedstawionej na obrazku
3- subskrypcja- podpis w formie utworu poetyckiego; często był to utwór wierszowany ( krótka elegia, epigram); subskrypcja stanowiła dydaktyczny komentarz wyjaśniający i rozwijający sens przedstawionej na rycinie sceny alegorycznej

Rozwój tego gatunku przypada na XVI i XVII w., w czasie gdy w europejskiej kulturze ukształtowała się emblematyka- dział sztuki o średnim zasięgu społecznym.
W Europie za twórcę nowożytnego emblematu uchodzi A. Alciatus( mediolański poeta i prawnik) autor dzieła „ Emblematum liber” (1531), jednego z pierwszych i najbardziej znanych dzieł tego gatunku.
W literaturze polskiej w XVI w. gatunek ten uprawiali: M. Rej (Źwierzyniec), J. Kochanowski ( Fraszki, Foricoenia), M. Kochanowski, M. Sep- Szarzyński.
W szczytowym momencie rozkwitu tej formy, czyli w drugiej połowie XVII w. powstały takie utwory jak: „Penstromiatia” A.M. Fredry (1660), „Adverbia moralia” S.H. Lubomirskiego (1688) oraz utwory Z. Morsztyna zebrane w cyklu 113 utworów wydanych pod wspólnym tytułem „Emblemata” należące do nurtu literatury dewocyjnej. Ich główne przesłanie miało polegać na budzeniu u odbiorcy tzw. „świętej miłości”. Której wzorcem jest pełen mistycznego uniesienia dialog Oblubienicy z Oblubieńcem z biblijnej „Pieśni nad pieśniami”
obraz: http://pl.wikipedia.org/wiki/Emblemat